Phân biệt vai trò của giảng viên hướng dẫn và chuyên gia đánh giá trong APEL.Q

Trong lộ trình APEL.Q cho DBA, ứng viên thường làm việc với nhiều vai trò học thuật khác nhau. Hai vai trò dễ bị nhầm nhất là giảng viên hướng dẫn và chuyên gia đánh giá. Cả hai đều liên quan đến chất lượng nghiên cứu, đều có thể đưa ra nhận xét về hồ sơ, và đều có thể chỉ ra điểm mạnh, điểm yếu của luận án. Tuy nhiên, bản chất công việc của hai vai trò này không giống nhau.

Giảng viên hướng dẫn đồng hành với ứng viên trong quá trình phát triển nghiên cứu. Chuyên gia đánh giá xem xét hồ sơ hoặc luận án theo tiêu chí đánh giá. Giảng viên hướng dẫn giúp ứng viên cải thiện công trình. Chuyên gia đánh giá xác định mức độ công trình đáp ứng chuẩn yêu cầu. Nếu ứng viên không phân biệt rõ hai vai trò này, rất dễ hình thành kỳ vọng sai: nghĩ rằng giảng viên có thể bảo đảm kết quả, hoặc nghĩ rằng chuyên gia đánh giá sẽ hướng dẫn chi tiết như giảng viên.

Theo Delamont, Atkinson và Parry (2004), quá trình đào tạo tiến sĩ luôn bao gồm nhiều cơ chế hỗ trợ và kiểm định chất lượng khác nhau, trong đó hướng dẫn và đánh giá cần được hiểu như hai chức năng liên quan nhưng khác biệt. Với APEL.Q cho DBA, sự phân biệt này càng quan trọng vì ứng viên vừa cần được hỗ trợ hoàn thiện nghiên cứu, vừa cần được đánh giá độc lập theo tiêu chuẩn học thuật.

Giảng viên hướng dẫn là người hỗ trợ phát triển nghiên cứu

Giảng viên hướng dẫn có vai trò chính là hỗ trợ ứng viên phát triển luận án. Họ giúp ứng viên nhìn lại nền tảng nghiên cứu đã có, xác định khoảng trống, xây dựng lại câu hỏi nghiên cứu, lựa chọn khung lý thuyết, chuẩn hoá phương pháp, phân tích dữ liệu và phát triển đóng góp thực tiễn.

Vai trò của giảng viên hướng dẫn mang tính phát triển. Điều này có nghĩa là giảng viên không chỉ nhìn vào bản thảo như một sản phẩm cuối, mà còn nhìn vào quá trình hình thành bản thảo. Họ có thể góp ý nhiều vòng, đặt câu hỏi phản biện, yêu cầu ứng viên viết lại, gợi ý tài liệu cần đọc, hoặc chỉ ra cách tổ chức luận án tốt hơn.

Tuy nhiên, giảng viên hướng dẫn không làm thay nghiên cứu. Họ không viết luận án thay ứng viên, không thu thập dữ liệu thay ứng viên và không chịu trách nhiệm thay ứng viên về tính nguyên bản của công trình. Ứng viên vẫn là người chịu trách nhiệm chính đối với nội dung, dữ liệu, lập luận và quyết định nghiên cứu của mình.

Chuyên gia đánh giá là người xem xét theo tiêu chí

Chuyên gia đánh giá có vai trò khác. Họ xem xét hồ sơ hoặc luận án dựa trên tiêu chí đã được xác định. Trong APEL.Q cho DBA, chuyên gia đánh giá có thể xem xét mức độ phù hợp của nghiên cứu trước đó, chất lượng minh chứng, độ rõ của phương pháp, khả năng nâng cấp thành luận án, mức độ đáp ứng chuẩn DBA và rủi ro học thuật.

Vai trò của chuyên gia đánh giá mang tính thẩm định. Họ không nhất thiết phải đồng hành với ứng viên trong từng bước viết luận án. Họ đọc hồ sơ hoặc bản thảo để xác định công trình đang đạt ở mức nào, còn thiếu gì, có đủ cơ sở để tiếp tục không, hoặc có đáp ứng yêu cầu đánh giá ở giai đoạn nhất định không.

Điều này có nghĩa là phản hồi của chuyên gia đánh giá thường có tính tiêu chí cao hơn. Họ có thể nhận xét rằng phương pháp chưa đủ rõ, dữ liệu chưa đủ kiểm chứng, đóng góp thực tiễn chưa cụ thể, hoặc luận án chưa chứng minh được mức độ độc lập học thuật. Những nhận xét này có thể không đi kèm hướng dẫn chi tiết từng câu từng đoạn như giảng viên hướng dẫn.

Một người có thể có nhiều vai trò, nhưng chức năng vẫn khác nhau

Trong một số trường hợp, cùng một người có thể tham gia vào nhiều hoạt động học thuật khác nhau. Tuy nhiên, ứng viên vẫn cần phân biệt chức năng tại từng thời điểm. Khi người đó làm việc với tư cách giảng viên hướng dẫn, trọng tâm là hỗ trợ phát triển nghiên cứu. Khi người đó làm việc với tư cách người đánh giá hoặc thành viên hội đồng, trọng tâm là xem xét mức độ đáp ứng tiêu chuẩn.

Sự phân biệt này giúp bảo vệ tính minh bạch học thuật. Nếu người hướng dẫn đồng thời có ảnh hưởng trực tiếp đến quyết định đánh giá cuối cùng mà không có cơ chế kiểm soát, có thể phát sinh rủi ro về độc lập đánh giá. Vì vậy, nhiều hệ thống tiến sĩ tách tương đối rõ giữa hỗ trợ hướng dẫn và đánh giá cuối cùng.

Theo Holbrook, Bourke, Fairbairn và Lovat (2014), việc đánh giá luận án tiến sĩ đòi hỏi sự chú ý đến tiêu chuẩn, tính độc lập và tính nhất quán trong nhận định học thuật. Với APEL.Q, ứng viên cần hiểu rằng phản hồi hỗ trợ trong quá trình làm việc không thay thế cho đánh giá chính thức theo tiêu chí.

Phản hồi của giảng viên hướng dẫn nên được hiểu như định hướng phát triển

Khi giảng viên hướng dẫn góp ý, ứng viên nên hiểu đó là định hướng để cải thiện công trình. Ví dụ, giảng viên có thể nói: “Câu hỏi nghiên cứu cần thu hẹp hơn”, “phần lý thuyết cần liên kết với dữ liệu”, “chương phương pháp cần phân biệt rõ dữ liệu cũ và dữ liệu bổ sung”, hoặc “đóng góp nên được trình bày thành mô hình cụ thể”.

Những phản hồi này giúp ứng viên biết cần làm gì tiếp theo. Ứng viên nên chuyển phản hồi thành nhiệm vụ chỉnh sửa: viết lại câu hỏi, bổ sung tài liệu, phân tích lại dữ liệu, tái cấu trúc chương hoặc làm rõ đóng góp. Phản hồi của giảng viên thường có giá trị nhất khi ứng viên dùng nó để phát triển bản thảo qua nhiều vòng.

Tuy nhiên, ứng viên không nên hiểu phản hồi tích cực của giảng viên là sự bảo đảm kết quả cuối cùng. Khi giảng viên nói “hướng này tốt hơn”, điều đó có nghĩa là hướng nghiên cứu đang hợp lý hơn, không có nghĩa là luận án chắc chắn đạt mọi tiêu chuẩn đánh giá.

Phản hồi của chuyên gia đánh giá nên được hiểu như tín hiệu tiêu chuẩn

Phản hồi của chuyên gia đánh giá thường cần được đọc như tín hiệu về mức độ đáp ứng tiêu chuẩn. Nếu chuyên gia đánh giá nói “minh chứng chưa đủ”, ứng viên cần xem lại dữ liệu và tài liệu hỗ trợ. Nếu nói “phương pháp chưa rõ”, ứng viên cần viết lại thiết kế nghiên cứu. Nếu nói “đóng góp chưa đạt mức DBA”, ứng viên cần phát triển lại phần thảo luận và mô hình ứng dụng.

Điểm khác biệt là chuyên gia đánh giá thường không có trách nhiệm hướng dẫn ứng viên từng bước sửa như giảng viên hướng dẫn. Họ chỉ ra vấn đề theo tiêu chí. Ứng viên và giảng viên hướng dẫn sẽ sử dụng phản hồi đó để lập kế hoạch chỉnh sửa.

Vì vậy, ứng viên không nên thất vọng nếu phản hồi đánh giá ngắn, trực tiếp hoặc có vẻ nghiêm khắc. Mục đích của đánh giá là xác định mức độ đáp ứng, không phải thay thế quá trình hướng dẫn.

Khi giảng viên hướng dẫn và chuyên gia đánh giá có nhận xét khác nhau

Có thể xảy ra trường hợp giảng viên hướng dẫn và chuyên gia đánh giá có nhận xét khác nhau. Ví dụ, giảng viên hướng dẫn cho rằng đề tài có tiềm năng, trong khi chuyên gia đánh giá cho rằng dữ liệu chưa đủ mạnh. Hai nhận xét này không nhất thiết mâu thuẫn. Một đề tài có thể có tiềm năng nhưng vẫn thiếu dữ liệu. Một bản thảo có thể tiến bộ nhưng chưa đạt chuẩn nộp cuối.

Ứng viên nên tránh hiểu theo hướng “ai đúng, ai sai”. Cách tốt hơn là xem mỗi phản hồi đến từ một góc nhìn. Giảng viên hướng dẫn nhìn thấy quá trình phát triển của công trình. Chuyên gia đánh giá nhìn vào sản phẩm tại thời điểm đánh giá. Nếu sản phẩm chưa thể hiện đủ những gì ứng viên đã làm, chuyên gia đánh giá có thể vẫn nhận xét là chưa đạt.

Trong trường hợp có nhận xét khác nhau, ứng viên nên trao đổi với giảng viên hướng dẫn để phân tích phản hồi đánh giá: điểm nào cần chỉnh ngay, điểm nào cần giải thích rõ hơn, điểm nào cần bổ sung bằng chứng, và điểm nào có thể bảo vệ bằng lập luận học thuật.

Ứng viên cần chuẩn bị khác nhau cho từng vai trò

Khi làm việc với giảng viên hướng dẫn, ứng viên nên chuẩn bị bản thảo, câu hỏi, bảng tiến độ và các điểm cần xin góp ý. Mục tiêu là nhận phản hồi để phát triển nghiên cứu. Tài liệu gửi giảng viên có thể chưa hoàn hảo, vì mục tiêu là cùng chỉnh sửa.

Khi gửi hồ sơ cho chuyên gia đánh giá, ứng viên cần chuẩn bị theo tiêu chí đánh giá. Hồ sơ cần rõ ràng, có cấu trúc, có minh chứng, có bảng đối chiếu nếu cần, và hạn chế các phần mơ hồ. Chuyên gia đánh giá không nên phải tự đoán dữ liệu nằm ở đâu, vai trò cá nhân của ứng viên là gì, hoặc công trình cũ được nâng cấp như thế nào.

Nói cách khác, với giảng viên hướng dẫn, ứng viên có thể đưa vấn đề đang mở để xin ý kiến. Với chuyên gia đánh giá, ứng viên cần trình bày sản phẩm đã được tổ chức đủ rõ để có thể thẩm định.

Không nên dùng giảng viên hướng dẫn như “người bảo lãnh kết quả”

Một hiểu lầm cần tránh là xem giảng viên hướng dẫn như người bảo lãnh kết quả. Ứng viên có thể nghĩ rằng nếu giảng viên đã hỗ trợ, luận án sẽ chắc chắn được chấp thuận. Đây là kỳ vọng không đúng.

Giảng viên hướng dẫn giúp ứng viên chuẩn bị tốt nhất trong phạm vi vai trò học thuật của mình. Tuy nhiên, kết quả đánh giá còn phụ thuộc vào chất lượng luận án cuối cùng, tiêu chí chương trình, hội đồng, quy trình đánh giá, yêu cầu học thuật, nghĩa vụ hành chính và các quy định liên quan.

Một luận án được hướng dẫn tốt vẫn cần được đánh giá độc lập. Điều này bảo vệ tính nghiêm túc của văn bằng, bảo vệ uy tín của chương trình và bảo vệ chính ứng viên khỏi những kỳ vọng thiếu cơ sở.

Không nên dùng chuyên gia đánh giá như “giảng viên hướng dẫn thứ hai”

Ngược lại, ứng viên cũng không nên kỳ vọng chuyên gia đánh giá sẽ hướng dẫn chi tiết như giảng viên hướng dẫn. Nếu chuyên gia đánh giá chỉ ra rằng phần phương pháp chưa đạt, họ có thể không viết cụ thể từng đoạn cần sửa. Nhiệm vụ của ứng viên là cùng giảng viên hướng dẫn chuyển nhận xét đó thành kế hoạch chỉnh sửa.

Chuyên gia đánh giá có thể đưa ra nhận xét theo tiêu chí: “Dữ liệu chưa đủ để hỗ trợ kết luận”, “đóng góp chưa được chứng minh”, “khung lý thuyết chưa liên kết với phát hiện”. Ứng viên cần đọc kỹ, xác định vấn đề gốc và xử lý trong bản thảo.

Nếu ứng viên mong chuyên gia đánh giá đóng vai trò hướng dẫn chi tiết, quá trình sẽ bị nhầm chức năng. Đánh giá là để xác định mức độ đạt chuẩn. Hướng dẫn là để hỗ trợ phát triển năng lực và sản phẩm nghiên cứu.

Cách sử dụng phản hồi từ cả hai bên

Cách tốt nhất là kết hợp phản hồi từ giảng viên hướng dẫn và chuyên gia đánh giá thành một kế hoạch chỉnh sửa thống nhất.

Ứng viên có thể lập bảng gồm các cột: nguồn phản hồi, nội dung phản hồi, tiêu chí liên quan, chương bị ảnh hưởng, hành động chỉnh sửa, mức độ ưu tiên, trạng thái xử lý. Nếu phản hồi từ chuyên gia đánh giá nói “dữ liệu chưa đủ kiểm chứng”, ứng viên có thể cùng giảng viên hướng dẫn xác định cần bổ sung phụ lục dữ liệu, mô tả nguồn dữ liệu, hoặc viết lại phần phương pháp. Nếu phản hồi từ giảng viên nói “đóng góp cần cụ thể hơn”, ứng viên có thể chỉnh phần thảo luận thành mô hình hoặc khung ứng dụng.

Cách làm này giúp phản hồi không bị rời rạc. Nó cũng giúp ứng viên chứng minh quá trình hoàn thiện luận án có hệ thống.

Các tiêu chí mà chuyên gia đánh giá thường quan tâm

Chuyên gia đánh giá thường không chỉ đọc xem luận án “hay” hay không. Họ xem xét theo các tiêu chí học thuật. Các tiêu chí thường bao gồm: đề tài có phù hợp với DBA không, vấn đề nghiên cứu có rõ không, câu hỏi nghiên cứu có thể trả lời được không, khung lý thuyết có phù hợp không, phương pháp có minh bạch không, dữ liệu có đủ không, phân tích có thuyết phục không, đóng góp có rõ không, giới hạn có được trình bày trung thực không, và hình thức học thuật có đạt yêu cầu không.

Trong APEL.Q, chuyên gia đánh giá còn có thể quan tâm đến các tiêu chí đặc thù: nghiên cứu trước đó có thật sự liên quan không, phần nào được kế thừa, phần nào được bổ sung, dữ liệu cũ có được sử dụng hợp lý không, vai trò cá nhân của ứng viên có rõ không, và công trình đã được nâng cấp đến mức nào.

Theo Tinkler và Jackson (2004), đánh giá tiến sĩ thường tập trung vào khả năng ứng viên trình bày một công trình nghiên cứu độc lập, có phương pháp phù hợp, có đóng góp và có thể bảo vệ trước phản biện. Đây cũng là tinh thần mà ứng viên DBA cần chuẩn bị.

Ứng viên nên giao tiếp thế nào với từng vai trò?

Với giảng viên hướng dẫn, ứng viên nên giao tiếp thường xuyên, chủ động và có mục tiêu. Có thể trao đổi về các điểm chưa rõ, xin góp ý bản thảo, hỏi về cách xử lý phản hồi và thảo luận các lựa chọn học thuật.

Với chuyên gia đánh giá, ứng viên nên giao tiếp theo đúng quy trình, đúng kênh và đúng yêu cầu của chương trình. Hồ sơ nên được trình bày đầy đủ, chính xác và chuyên nghiệp. Không nên gửi trao đổi rời rạc ngoài quy trình nếu chương trình không cho phép. Không nên cố thuyết phục bằng lời nói thay cho việc bổ sung minh chứng trong hồ sơ.

Sự chuyên nghiệp trong giao tiếp giúp ứng viên thể hiện thái độ học thuật nghiêm túc. Nó cũng giúp quá trình đánh giá diễn ra minh bạch hơn.

Những sai lầm cần tránh

Sai lầm đầu tiên là nghĩ giảng viên hướng dẫn có thể bảo đảm kết quả. Giảng viên hỗ trợ, không cam kết thay hội đồng.

Sai lầm thứ hai là nghĩ chuyên gia đánh giá phải hướng dẫn chi tiết từng bước. Chuyên gia đánh giá thẩm định theo tiêu chí, không thay thế vai trò hướng dẫn.

Sai lầm thứ ba là gửi hồ sơ đánh giá như bản thảo làm việc. Hồ sơ gửi đánh giá cần có cấu trúc và minh chứng rõ hơn nhiều so với bản đang xin góp ý.

Sai lầm thứ tư là bỏ qua phản hồi đánh giá vì đã có phản hồi tích cực từ giảng viên. Phản hồi đánh giá cần được xử lý nghiêm túc vì phản ánh tiêu chuẩn thẩm định.

Sai lầm thứ năm là phản ứng phòng thủ với nhận xét tiêu cực. Nhận xét tiêu cực có thể là cơ hội để chỉnh sửa đúng điểm yếu.

Kết luận

Trong APEL.Q cho DBA, giảng viên hướng dẫn và chuyên gia đánh giá đều quan trọng, nhưng vai trò của họ khác nhau. Giảng viên hướng dẫn hỗ trợ ứng viên phát triển nghiên cứu. Chuyên gia đánh giá xem xét công trình theo tiêu chí. Giảng viên giúp ứng viên cải thiện bản thảo. Chuyên gia đánh giá xác định mức độ đáp ứng chuẩn tại thời điểm đánh giá.

Ứng viên cần hiểu đúng hai vai trò này để làm việc hiệu quả hơn, tránh kỳ vọng sai và sử dụng phản hồi đúng cách. Khi nhận phản hồi từ giảng viên, hãy chuyển thành hành động phát triển nghiên cứu. Khi nhận phản hồi từ chuyên gia đánh giá, hãy xem đó là tín hiệu tiêu chuẩn cần xử lý nghiêm túc.

Một ứng viên DBA trưởng thành không chỉ biết viết luận án. Ứng viên còn biết làm việc đúng cách với hệ sinh thái học thuật xung quanh luận án: người hướng dẫn, người phản biện, người đánh giá và hội đồng. Sự hiểu biết này giúp quá trình APEL.Q minh bạch hơn, chuyên nghiệp hơn và có khả năng đạt chuẩn học thuật cao hơn.

Tài liệu tham khảo

Delamont, S., Atkinson, P., & Parry, O. (2004). Supervising the doctorate: A guide to success (2nd ed.). Open University Press.

Holbrook, A., Bourke, S., Fairbairn, H., & Lovat, T. (2014). Examiner comment on the literature review in Ph.D. theses. Studies in Higher Education, 39(2), 337–356.

Mullins, G., & Kiley, M. (2002). “It’s a PhD, not a Nobel Prize”: How experienced examiners assess research theses. Studies in Higher Education, 27(4), 369–386.

Tinkler, P., & Jackson, C. (2004). The doctoral examination process: A handbook for students, examiners and supervisors. Open University Press.

Wellington, J. (2010). Making supervision work for you: A student’s guide. SAGE Publications.