Cách xử lý khi giảng viên yêu cầu viết lại hoặc thay đổi hướng nghiên cứu

Trong lộ trình APEL.Q cho DBA, không ít ứng viên sẽ gặp tình huống giảng viên hướng dẫn yêu cầu viết lại một phần quan trọng của nghiên cứu. Đó có thể là viết lại câu hỏi nghiên cứu, thu hẹp đề tài, thay đổi khung lý thuyết, bổ sung phương pháp, phân tích lại dữ liệu, hoặc thậm chí điều chỉnh hướng nghiên cứu chính.

Đối với ứng viên, yêu cầu viết lại thường tạo cảm giác lo lắng. Nhiều người nghĩ rằng nếu phải viết lại thì nghĩa là hồ sơ yếu, công trình cũ không còn giá trị hoặc lộ trình APEL.Q đang gặp rủi ro lớn. Thực tế không phải lúc nào cũng như vậy. Trong nghiên cứu tiến sĩ, viết lại là một phần bình thường của quá trình phát triển học thuật. Một luận án tốt thường không được tạo ra từ bản viết đầu tiên, mà từ nhiều vòng phản biện, điều chỉnh và hoàn thiện.

Theo Aitchison, Catterall, Ross và Burgin (2012), viết nghiên cứu tiến sĩ là một quá trình phát triển tư duy, trong đó người viết liên tục tái cấu trúc lập luận, điều chỉnh vị trí học thuật và làm rõ đóng góp của mình. Với APEL.Q cho DBA, việc viết lại càng dễ xảy ra vì ứng viên bắt đầu từ tài liệu cũ, trong khi yêu cầu cuối cùng là một luận án Tiến sĩ ứng dụng có cấu trúc và chuẩn học thuật rõ ràng.

Viết lại không có nghĩa là bắt đầu lại từ đầu

Khi nghe yêu cầu “viết lại”, ứng viên thường nghĩ mình phải bỏ hết những gì đã làm. Đây là cách hiểu chưa chính xác. Trong nhiều trường hợp, viết lại không có nghĩa là huỷ bỏ toàn bộ công trình, mà là tái tổ chức, nâng cấp hoặc định vị lại phần đã có.

Ví dụ, giảng viên yêu cầu viết lại câu hỏi nghiên cứu không có nghĩa là dữ liệu cũ vô giá trị. Có thể dữ liệu vẫn tốt, nhưng câu hỏi hiện tại chưa giúp dữ liệu tạo ra đóng góp DBA. Giảng viên yêu cầu viết lại chương lý thuyết không có nghĩa là đề tài sai, mà có thể vì phần lý thuyết đang liệt kê tài liệu thay vì xây dựng khung phân tích. Giảng viên yêu cầu thay đổi hướng nghiên cứu không có nghĩa là ứng viên thất bại, mà có thể vì hướng cũ quá rộng, không đủ dữ liệu hoặc không phù hợp với tiêu chuẩn DBA.

Ứng viên nên xem yêu cầu viết lại như một tín hiệu học thuật: công trình có tiềm năng, nhưng cần được định hình lại để đạt chuẩn cao hơn.

Vì sao giảng viên yêu cầu viết lại?

Có nhiều lý do khiến giảng viên yêu cầu ứng viên viết lại hoặc điều chỉnh hướng nghiên cứu. Lý do đầu tiên là đề tài quá rộng. Một đề tài quá rộng khiến ứng viên không thể xử lý sâu trong thời gian và dữ liệu hiện có. Ví dụ, “nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp giáo dục” có thể cần được thu hẹp thành “quản trị trải nghiệm học viên nhằm cải thiện tỷ lệ duy trì trong chương trình trực tuyến”.

Lý do thứ hai là câu hỏi nghiên cứu chưa đủ rõ. Nếu câu hỏi không rõ, phương pháp và dữ liệu sẽ khó nhất quán. Lý do thứ ba là phần lý thuyết chưa phù hợp. Ứng viên có thể sử dụng quá nhiều lý thuyết, hoặc dùng lý thuyết không liên quan trực tiếp đến vấn đề nghiên cứu.

Lý do thứ tư là dữ liệu không đủ để bảo vệ kết luận. Nếu ứng viên đưa ra đóng góp quá lớn nhưng dữ liệu chỉ hỗ trợ một phần nhỏ, giảng viên có thể yêu cầu thu hẹp phạm vi kết luận hoặc bổ sung dữ liệu. Lý do thứ năm là đóng góp thực tiễn chưa đủ cụ thể. Một luận án DBA cần có đóng góp ứng dụng rõ, không chỉ có khuyến nghị chung.

Theo Lovitts (2005), một trong những tiêu chí quan trọng của luận án chất lượng cao là sự rõ ràng về vấn đề, phương pháp và đóng góp. Khi giảng viên yêu cầu viết lại, thường là để giúp công trình tiến gần hơn đến những tiêu chí này.

Phân biệt chỉnh sửa nhỏ, viết lại lớn và đổi hướng nghiên cứu

Không phải mọi yêu cầu chỉnh sửa đều giống nhau. Ứng viên cần phân biệt ba mức độ: chỉnh sửa nhỏ, viết lại lớn và đổi hướng nghiên cứu.

Chỉnh sửa nhỏ là những thay đổi không ảnh hưởng đến trục nghiên cứu chính. Ví dụ, làm rõ định nghĩa, thêm trích dẫn, chỉnh cấu trúc đoạn, bổ sung bảng, sửa cách trình bày phương pháp hoặc chuẩn hoá trích dẫn. Những chỉnh sửa này cần thực hiện nghiêm túc nhưng thường không làm thay đổi toàn bộ luận án.

Viết lại lớn là khi một chương hoặc một phần quan trọng cần được tái cấu trúc. Ví dụ, viết lại chương tổng quan tài liệu theo chủ đề thay vì theo tác giả, viết lại chương phương pháp để phân biệt dữ liệu cũ và dữ liệu mới, hoặc viết lại chương thảo luận để liên kết kết quả với lý thuyết và đóng góp.

Đổi hướng nghiên cứu là mức độ sâu hơn. Khi đó, đề tài, câu hỏi nghiên cứu hoặc trọng tâm đóng góp có thể cần thay đổi. Đây là tình huống cần trao đổi kỹ với giảng viên, vì nó ảnh hưởng đến dữ liệu, phương pháp, literature review và kế hoạch hoàn thiện.

Việc hiểu đúng mức độ thay đổi giúp ứng viên không phản ứng quá mức, đồng thời biết cần dành bao nhiêu thời gian và nguồn lực để xử lý.

Bước 1: Hỏi rõ lý do cần viết lại

Khi nhận yêu cầu viết lại, ứng viên không nên vội sửa ngay nếu chưa hiểu lý do. Cần hỏi rõ: phần này yếu ở đâu, tiêu chí nào chưa đáp ứng, cần sửa theo hướng nào, phần nào có thể giữ lại, phần nào phải viết lại hoàn toàn.

Một câu hỏi tốt có thể là: “Thầy/cô muốn em viết lại phần này vì câu hỏi nghiên cứu chưa rõ, vì dữ liệu chưa đủ, hay vì phần đóng góp chưa cụ thể?”. Hoặc: “Nếu em thu hẹp đề tài theo hướng này, phần dữ liệu cũ nào vẫn có thể sử dụng?”. Hoặc: “Phần lý thuyết hiện tại nên bỏ bớt lý thuyết nào và giữ lại trục nào là chính?”.

Những câu hỏi này giúp ứng viên hiểu phản hồi ở cấp độ học thuật, không chỉ ở cấp độ yêu cầu hành động. Nếu không hiểu lý do, ứng viên có thể viết lại nhiều nhưng vẫn không đúng hướng.

Bước 2: Xác định phần có thể giữ lại

Trước khi viết lại, ứng viên nên xác định phần nào vẫn có giá trị. Không nên xoá toàn bộ bản thảo chỉ vì một phần bị góp ý. Trong hầu hết trường hợp, vẫn có những phần có thể giữ lại hoặc sử dụng lại sau khi tái cấu trúc.

Ví dụ, nếu đề tài được thu hẹp, phần bối cảnh rộng có thể rút ngắn và giữ lại như phần giới thiệu. Nếu câu hỏi nghiên cứu thay đổi, một số dữ liệu vẫn có thể dùng để trả lời câu hỏi mới. Nếu khung lý thuyết đổi trọng tâm, một số tài liệu cũ có thể chuyển sang phần bối cảnh hoặc tài liệu bổ trợ. Nếu chương thảo luận phải viết lại, các phát hiện chính vẫn có thể giữ, nhưng cần diễn giải lại theo mạch mới.

Ứng viên nên lập bảng gồm ba cột: giữ lại, chỉnh sửa, bỏ hoặc chuyển phụ lục. Cách làm này giúp việc viết lại có kiểm soát, tránh cảm giác mất toàn bộ công sức.

Bước 3: Xác định phần phải viết lại hoàn toàn

Có những phần cần viết lại thật sự. Ứng viên cần chấp nhận điều này nếu phần cũ không còn phù hợp với trục nghiên cứu mới.

Phần thường phải viết lại hoàn toàn là câu hỏi nghiên cứu nếu câu hỏi cũ quá rộng hoặc không trả lời được bằng dữ liệu hiện có. Chương tổng quan tài liệu cũng có thể phải viết lại nếu trước đó chỉ tóm tắt tác giả mà không xây dựng lập luận. Chương phương pháp có thể phải viết lại nếu dữ liệu cũ và dữ liệu mới chưa được phân biệt, hoặc nếu thiết kế nghiên cứu chưa rõ. Chương thảo luận thường phải viết lại nếu chỉ lặp lại kết quả mà chưa phát triển đóng góp.

Viết lại hoàn toàn một phần không có nghĩa là thất bại. Đó là dấu hiệu ứng viên đang đưa luận án từ dạng bản nháp sang dạng công trình học thuật trưởng thành hơn.

Bước 4: Kiểm tra tác động dây chuyền

Mỗi thay đổi lớn trong luận án đều có tác động dây chuyền. Nếu đổi câu hỏi nghiên cứu, có thể cần đổi mục tiêu, phương pháp, dữ liệu, chương kết quả và kết luận. Nếu đổi khung lý thuyết, có thể cần điều chỉnh công cụ phân tích và chương thảo luận. Nếu thu hẹp đề tài, có thể cần cắt bớt dữ liệu không liên quan.

Ứng viên không nên sửa một phần mà quên các phần liên quan. Ví dụ, nếu câu hỏi nghiên cứu được đổi từ “đánh giá sự hài lòng” sang “xây dựng mô hình quản trị trải nghiệm”, chương kết quả không thể chỉ trình bày điểm hài lòng. Nó cần phân tích các yếu tố trải nghiệm, điểm chạm, hệ thống hỗ trợ và hàm ý quản trị.

Một cách làm tốt là lập bảng tác động: thay đổi được yêu cầu, chương bị ảnh hưởng, nội dung cần chỉnh tương ứng. Bảng này giúp ứng viên chỉnh sửa đồng bộ hơn.

Bước 5: Trao đổi lại với giảng viên trước khi viết lại quá nhiều

Nếu yêu cầu thay đổi lớn, ứng viên nên trao đổi lại với giảng viên bằng một bản kế hoạch chỉnh sửa ngắn trước khi viết lại toàn bộ. Bản kế hoạch có thể dài 1–2 trang, gồm hướng đề tài mới, câu hỏi nghiên cứu mới, phần giữ lại, phần viết lại, dữ liệu sử dụng và đóng góp dự kiến.

Việc này giúp giảm rủi ro viết lại sai hướng. Giảng viên có thể xác nhận hướng mới hợp lý hoặc góp ý thêm trước khi ứng viên đầu tư nhiều thời gian.

Ví dụ, ứng viên có thể gửi: “Theo góp ý, em dự kiến thu hẹp đề tài từ chuyển đổi số nói chung sang quản trị thay đổi trong triển khai CRM. Câu hỏi nghiên cứu mới là… Dữ liệu cũ sẽ dùng gồm… Dữ liệu cần bổ sung là… Đóng góp dự kiến là khung quản trị thay đổi 4 bước… Em xin thầy/cô góp ý trước khi viết lại chương 1 và chương 3”.

Đây là cách làm rất chuyên nghiệp trong lộ trình APEL.Q.

Bước 6: Viết lại theo cấu trúc, không viết theo cảm xúc

Khi phải viết lại, ứng viên dễ rơi vào hai trạng thái: hoặc sửa rất ít vì tiếc bản cũ, hoặc xoá quá nhiều vì hoang mang. Cả hai đều không tốt. Cần viết lại theo cấu trúc.

Ứng viên nên bắt đầu từ trục nghiên cứu: vấn đề, câu hỏi, mục tiêu, dữ liệu, phương pháp, đóng góp. Sau đó mới chỉnh từng chương. Nếu viết lại chương 1, cần bảo đảm bối cảnh dẫn đến vấn đề mới. Nếu viết lại chương 2, cần chọn lý thuyết phục vụ câu hỏi mới. Nếu viết lại chương 3, cần thiết kế phương pháp trả lời câu hỏi mới. Nếu viết lại chương kết quả, cần tổ chức phát hiện theo câu hỏi mới.

Viết lại theo cấu trúc giúp luận án nhất quán hơn. Viết lại theo cảm xúc thường tạo ra bản thảo rời rạc.

Bước 7: Không mở rộng nghiên cứu quá mức khi viết lại

Một rủi ro khi viết lại là ứng viên cố bổ sung quá nhiều để làm bản thảo mạnh hơn. Họ thêm nhiều lý thuyết, thêm nhiều câu hỏi phụ, thêm dữ liệu mới, thêm mô hình phức tạp. Kết quả là luận án có thể trở nên rộng hơn và khó kiểm soát hơn.

Yêu cầu viết lại thường nhằm làm luận án rõ hơn, không phải phức tạp hơn. Nếu giảng viên yêu cầu thu hẹp, ứng viên không nên mở rộng sang ba hướng mới. Nếu giảng viên yêu cầu làm rõ đóng góp, ứng viên nên cụ thể hoá mô hình hoặc khung đề xuất, không nhất thiết phải thêm toàn bộ lĩnh vực lý thuyết mới.

Theo Sword (2017), viết học thuật hiệu quả cần sự rõ ràng, chính xác và kiểm soát lập luận. Trong DBA, điều này đặc biệt quan trọng vì luận án phải vừa đủ học thuật, vừa đủ thực tiễn và không được biến thành một hệ thống quá phức tạp để bảo vệ.

Bước 8: Ghi lại lý do thay đổi

Khi thay đổi hướng nghiên cứu, ứng viên nên ghi lại lý do thay đổi. Điều này có lợi cho chính quá trình viết và cho buổi bảo vệ sau này.

Ví dụ, ứng viên có thể ghi: “Đề tài được thu hẹp vì dữ liệu hiện có phù hợp hơn với quá trình triển khai CRM thay vì chuyển đổi số toàn diện”. Hoặc: “Câu hỏi nghiên cứu được điều chỉnh từ đo lường sự hài lòng sang xây dựng mô hình trải nghiệm học viên vì dữ liệu phỏng vấn cho thấy vấn đề chính nằm ở hệ thống hỗ trợ và điểm chạm học tập”.

Những ghi chú này giúp ứng viên nhớ logic phát triển của luận án. Khi hội đồng hỏi vì sao chọn hướng này, ứng viên có thể trả lời rõ ràng.

Khi nào nên chấp nhận thay đổi hướng nghiên cứu?

Ứng viên nên chấp nhận thay đổi hướng nghiên cứu khi hướng cũ không còn khả thi hoặc không đủ chuẩn DBA. Ví dụ, hướng cũ quá rộng, không có dữ liệu, không liên quan rõ đến quản trị, không tạo được đóng góp thực tiễn, hoặc chỉ lặp lại công trình Thạc sĩ.

Thay đổi hướng cũng nên được cân nhắc khi dữ liệu thực tế cho thấy một vấn đề khác quan trọng hơn vấn đề ban đầu. Trong nghiên cứu ứng dụng, dữ liệu có thể làm ứng viên nhìn lại giả định ban đầu. Nếu dữ liệu cho thấy vấn đề không nằm ở yếu tố ứng viên nghĩ, cần điều chỉnh để nghiên cứu phản ánh thực tế tốt hơn.

Tuy nhiên, không nên thay đổi hướng chỉ vì thấy một chủ đề khác hấp dẫn hơn. Thay đổi hướng cần dựa trên tiêu chí học thuật, dữ liệu và tính khả thi.

Khi nào nên bảo vệ hướng nghiên cứu hiện tại?

Không phải mọi yêu cầu thay đổi đều phải dẫn đến đổi hướng hoàn toàn. Có trường hợp ứng viên nên bảo vệ hướng hiện tại, nhưng cần làm rõ hơn.

Nếu hướng nghiên cứu hiện tại có dữ liệu tốt, câu hỏi hợp lý, lý thuyết phù hợp và đóng góp rõ, ứng viên có thể trao đổi với giảng viên để giữ trục chính, đồng thời chỉnh các phần chưa rõ. Tuy nhiên, việc bảo vệ phải dựa trên lập luận, không dựa trên cảm xúc.

Ứng viên có thể nói: “Em hiểu góp ý rằng đề tài có nguy cơ rộng. Tuy nhiên, nếu em giữ trọng tâm vào nhóm học viên online trong giai đoạn 12 tuần đầu và chỉ tập trung vào hệ thống hỗ trợ học tập, liệu đề tài có đủ hẹp hơn không?”. Cách này cho thấy ứng viên tiếp thu phản hồi và đề xuất điều chỉnh hợp lý, thay vì phủ nhận góp ý.

Những sai lầm cần tránh khi bị yêu cầu viết lại

Sai lầm đầu tiên là xem yêu cầu viết lại như thất bại. Trong nghiên cứu tiến sĩ, viết lại là bình thường.

Sai lầm thứ hai là sửa ngay mà chưa hiểu lý do. Nếu không hiểu vì sao phải sửa, bản sửa có thể vẫn sai hướng.

Sai lầm thứ ba là chỉ sửa phần được góp ý mà không kiểm tra tác động đến các chương khác. Luận án là một hệ thống, thay đổi một phần có thể ảnh hưởng nhiều phần.

Sai lầm thứ tư là mở rộng nghiên cứu quá mức để bù cho điểm yếu. Thường điều cần làm là làm rõ và thu hẹp, không phải thêm mọi thứ.

Sai lầm thứ năm là không trao đổi lại với giảng viên khi thay đổi lớn. Viết lại toàn bộ theo một hướng chưa được kiểm tra có thể gây lãng phí thời gian.

Kết luận

Khi giảng viên yêu cầu viết lại hoặc thay đổi hướng nghiên cứu, ứng viên APEL.Q cho DBA không nên xem đó là dấu hiệu thất bại. Đó thường là một phần tự nhiên của quá trình nâng cấp công trình cũ lên chuẩn Tiến sĩ ứng dụng. Viết lại giúp đề tài rõ hơn, câu hỏi phù hợp hơn, phương pháp chặt hơn, dữ liệu được dùng đúng hơn và đóng góp thực tiễn cụ thể hơn.

Ứng viên cần hỏi rõ lý do, xác định phần có thể giữ lại, phần cần viết lại, kiểm tra tác động dây chuyền, trao đổi lại trước khi sửa lớn, viết lại theo cấu trúc và ghi nhận lý do thay đổi. Quan trọng nhất, ứng viên cần giữ thái độ học thuật: sẵn sàng tiếp nhận phản biện, nhưng cũng biết bảo vệ lựa chọn của mình bằng dữ liệu và lập luận.

Trong DBA, năng lực viết lại không phải là điểm yếu. Đó là năng lực trưởng thành của người làm nghiên cứu: biết nhìn lại, tái cấu trúc và phát triển công trình đến mức có thể bảo vệ trước hội đồng.

Tài liệu tham khảo

Aitchison, C., Catterall, J., Ross, P., & Burgin, S. (2012). “Tough love and tears”: Learning doctoral writing in the sciences. Higher Education Research & Development, 31(4), 435–447.

Lovitts, B. E. (2005). Being a good course-taker is not enough: A theoretical perspective on the transition to independent research. Studies in Higher Education, 30(2), 137–154.

Murray, R. (2017). How to write a thesis (4th ed.). Open University Press.

Sword, H. (2017). Air & light & time & space: How successful academics write. Harvard University Press.

Thomson, P., & Kamler, B. (2016). Detox your writing: Strategies for doctoral researchers. Routledge.