Cách ghi nhận vai trò cá nhân của ứng viên trong hồ sơ APEL.Q

Trong hồ sơ APEL.Q cho DBA, ứng viên thường nộp nhiều loại minh chứng khác nhau: luận văn Thạc sĩ, bài báo khoa học, đề tài nghiên cứu, báo cáo tư vấn, dự án doanh nghiệp, dữ liệu nội bộ, sản phẩm ứng dụng hoặc các tài liệu chuyên môn đã thực hiện trước đó. Những tài liệu này có thể rất có giá trị, nhưng một câu hỏi quan trọng luôn cần được làm rõ: phần đóng góp cá nhân của ứng viên là gì?

Đây là điểm nhiều ứng viên dễ xem nhẹ. Họ cho rằng chỉ cần có tên trong bài báo, tham gia dự án hoặc giữ vị trí quản lý là đủ. Tuy nhiên, trong đánh giá học thuật, đặc biệt ở cấp độ DBA, hội đồng cần hiểu rõ ứng viên đã trực tiếp đóng góp gì vào quá trình nghiên cứu: xác định vấn đề, thiết kế nghiên cứu, thu thập dữ liệu, phân tích, viết báo cáo, xây dựng mô hình, triển khai giải pháp hay đánh giá kết quả.

Theo Lovitts (2007), một luận án tiến sĩ cần thể hiện năng lực nghiên cứu độc lập, không chỉ là sự tham gia vào một hoạt động học thuật hoặc nghề nghiệp. Với APEL.Q, việc ghi nhận vai trò cá nhân giúp hội đồng phân biệt giữa thành tích của tổ chức, thành tích của nhóm và năng lực nghiên cứu thật sự của ứng viên.

Vì sao vai trò cá nhân quan trọng trong APEL.Q?

APEL.Q không chỉ xem xét việc một công trình có tồn tại hay không. Quy trình này cần đánh giá liệu ứng viên có đủ nền tảng nghiên cứu để phát triển công trình đó thành luận án DBA hay không. Vì vậy, vai trò cá nhân là một yếu tố cốt lõi.

Một báo cáo tư vấn có thể rất chất lượng, nhưng nếu ứng viên chỉ là người nhận báo cáo hoặc quản lý chung dự án mà không tham gia vào phần nghiên cứu, giá trị học thuật cá nhân sẽ khác. Một bài báo có thể đã công bố, nhưng nếu ứng viên là đồng tác giả và vai trò chưa rõ, hội đồng cần biết ứng viên đóng góp vào phần nào. Một dự án doanh nghiệp có thể thành công, nhưng thành công đó có thể đến từ cả đội ngũ, không chỉ từ ứng viên.

Việc làm rõ vai trò cá nhân không nhằm làm giảm giá trị công trình nhóm. Ngược lại, nó giúp công trình nhóm được sử dụng đúng cách. Phần nào do ứng viên thực hiện trực tiếp có thể được xem là minh chứng mạnh hơn cho năng lực cá nhân. Phần nào do nhóm hoặc tổ chức thực hiện có thể vẫn có giá trị bối cảnh, nhưng cần được trình bày trung thực.

Vai trò cá nhân không chỉ là chức danh

Một lỗi phổ biến là ứng viên chỉ ghi chức danh, chẳng hạn “Project Director”, “Head of Department”, “Consultant”, “Researcher”, “Team Leader” hoặc “Co-author”. Chức danh có thể hữu ích, nhưng chưa đủ để chứng minh vai trò học thuật.

Hội đồng cần biết ứng viên đã làm gì cụ thể. Ví dụ, thay vì chỉ ghi “Project Director”, ứng viên nên nêu rõ: đã xác định vấn đề quản trị, thiết kế khung phân tích, phê duyệt công cụ khảo sát, điều phối thu thập dữ liệu, phân tích kết quả và xây dựng mô hình cải tiến. Thay vì chỉ ghi “Co-author”, nên nêu rõ: đã viết phần literature review, xử lý dữ liệu định lượng, phân tích kết quả hoặc viết phần discussion.

Chức danh cho biết vị trí. Mô tả vai trò cho biết năng lực. Trong APEL.Q, mô tả vai trò thường quan trọng hơn chức danh.

Các nhóm vai trò cần ghi nhận

Ứng viên có thể ghi nhận vai trò cá nhân theo nhiều nhóm khác nhau.

Nhóm thứ nhất là vai trò về ý tưởng và thiết kế nghiên cứu. Ứng viên có thể đã xác định vấn đề nghiên cứu, xây dựng câu hỏi, đề xuất khung lý thuyết, lựa chọn phương pháp hoặc thiết kế công cụ thu thập dữ liệu.

Nhóm thứ hai là vai trò về dữ liệu. Ứng viên có thể đã thu thập dữ liệu, thiết kế khảo sát, thực hiện phỏng vấn, trích xuất dữ liệu doanh nghiệp, xử lý dữ liệu thô hoặc tổ chức dữ liệu cho phân tích.

Nhóm thứ ba là vai trò về phân tích. Ứng viên có thể đã mã hoá dữ liệu định tính, phân tích thống kê, so sánh dữ liệu, xây dựng chủ đề, diễn giải kết quả hoặc đối chiếu dữ liệu với lý thuyết.

Nhóm thứ tư là vai trò về viết học thuật. Ứng viên có thể đã viết chương luận văn, bài báo, báo cáo nghiên cứu, phần phương pháp, phần kết quả, phần thảo luận hoặc phần khuyến nghị.

Nhóm thứ năm là vai trò về ứng dụng thực tiễn. Ứng viên có thể đã xây dựng mô hình, thiết kế quy trình, triển khai giải pháp, đánh giá tác động, hoặc chuyển kết quả nghiên cứu thành quyết định quản trị.

Khi mô tả vai trò, ứng viên nên cố gắng chỉ ra mình đóng góp ở nhóm nào và ở mức độ nào.

Cách ghi vai trò trong bài báo khoa học

Với bài báo khoa học, ứng viên nên ghi rõ mình là tác giả chính, đồng tác giả hay tác giả liên hệ nếu có. Tuy nhiên, điều quan trọng hơn là mô tả phần đóng góp cụ thể.

Ví dụ, ứng viên có thể viết: “Ứng viên là đồng tác giả thứ hai, phụ trách xây dựng khung lý thuyết, xử lý dữ liệu khảo sát và viết phần kết quả nghiên cứu”. Hoặc: “Ứng viên là tác giả chính, phụ trách xác định vấn đề nghiên cứu, thiết kế phương pháp, thu thập dữ liệu phỏng vấn và viết bản thảo đầu tiên”.

Nếu bài báo có nhiều tác giả nhưng không có tuyên bố đóng góp tác giả, ứng viên có thể chuẩn bị phần mô tả riêng trong hồ sơ APEL.Q. Nếu cần, có thể bổ sung email trao đổi, bản thảo có ghi nhận chỉnh sửa, thư xác nhận của đồng tác giả hoặc tài liệu liên quan để chứng minh vai trò.

Theo CRediT taxonomy, đóng góp tác giả trong nghiên cứu có thể bao gồm nhiều vai trò như conceptualization, methodology, data curation, formal analysis, investigation, writing và supervision (Brand et al., 2015). Dù không nhất thiết phải áp dụng máy móc, cách phân loại này rất hữu ích để ứng viên mô tả vai trò của mình rõ hơn.

Cách ghi vai trò trong luận văn Thạc sĩ

Với luận văn Thạc sĩ, vai trò cá nhân thường rõ hơn vì đây thường là công trình cá nhân. Tuy nhiên, ứng viên vẫn cần làm rõ phần nào có thể được sử dụng cho DBA và phần nào đã được nâng cấp sau đó.

Ví dụ, ứng viên có thể ghi: “Luận văn Thạc sĩ là công trình cá nhân của ứng viên, trong đó ứng viên phụ trách toàn bộ quá trình xác định vấn đề, tổng quan tài liệu, thiết kế khảo sát, thu thập dữ liệu, phân tích và viết luận văn. Trong lộ trình DBA, luận văn này được sử dụng như nền tảng dữ liệu ban đầu và sẽ được nâng cấp bằng khung lý thuyết mới, dữ liệu bổ sung và phần đóng góp thực tiễn”.

Cách viết này giúp hội đồng thấy rõ luận văn cũ là nền tảng cá nhân, nhưng không bị hiểu nhầm là luận văn được dùng nguyên trạng thay cho luận án DBA.

Cách ghi vai trò trong báo cáo tư vấn

Báo cáo tư vấn thường có nhiều người tham gia. Ứng viên cần mô tả vai trò rất cụ thể. Không nên chỉ ghi “tham gia dự án tư vấn”.

Ví dụ: “Ứng viên phụ trách phân tích hiện trạng vận hành, thiết kế bộ câu hỏi phỏng vấn quản lý cấp trung, tổng hợp dữ liệu từ 12 cuộc phỏng vấn, xây dựng ma trận vấn đề và đề xuất mô hình cải tiến quy trình”. Cách ghi này cho thấy vai trò nghiên cứu và phân tích rõ hơn nhiều so với câu “ứng viên là thành viên nhóm tư vấn”.

Nếu báo cáo thuộc sở hữu của khách hàng hoặc doanh nghiệp, ứng viên cần chú ý bảo mật. Có thể mô tả vai trò ở mức không tiết lộ thông tin nhạy cảm, đồng thời ẩn danh tên tổ chức nếu cần.

Cách ghi vai trò trong dự án doanh nghiệp

Dự án doanh nghiệp là nguồn minh chứng rất phổ biến trong DBA. Tuy nhiên, vai trò trong dự án doanh nghiệp cần được tách khỏi vai trò quản lý thông thường.

Nếu ứng viên là người điều hành dự án, cần làm rõ phần nào thuộc quản lý dự án và phần nào thuộc nghiên cứu hoặc phân tích. Ví dụ, ứng viên có thể đã điều phối đội ngũ triển khai, song phần có giá trị học thuật là việc ứng viên thiết kế tiêu chí đánh giá, thu thập phản hồi nhân viên, phân tích dữ liệu trước và sau triển khai, hoặc xây dựng mô hình quản trị thay đổi.

Một cách ghi tốt là: “Trong dự án triển khai hệ thống CRM, ứng viên không chỉ giữ vai trò quản lý dự án, mà còn trực tiếp thiết kế khung đánh giá mức độ chấp nhận hệ thống, phân tích dữ liệu sử dụng trong 06 tháng đầu, thực hiện phỏng vấn nhóm bán hàng và xây dựng đề xuất cải tiến quy trình triển khai”.

Cách ghi này giúp dự án doanh nghiệp chuyển từ minh chứng nghề nghiệp sang minh chứng có giá trị nghiên cứu.

Minh chứng nào có thể dùng để xác nhận vai trò cá nhân?

Ứng viên có thể sử dụng nhiều loại minh chứng để xác nhận vai trò cá nhân. Với bài báo, minh chứng có thể là trang tác giả, phần contribution statement, thư chấp nhận, email trao đổi với đồng tác giả hoặc bản thảo có lịch sử chỉnh sửa. Với đề tài nghiên cứu, minh chứng có thể là quyết định phân công, báo cáo nghiệm thu, hợp đồng nghiên cứu, hoặc xác nhận của đơn vị chủ trì.

Với dự án doanh nghiệp, minh chứng có thể là quyết định bổ nhiệm dự án, biên bản họp, email phân công, báo cáo có tên người phụ trách, slide trình bày kết quả, thư xác nhận từ tổ chức hoặc tài liệu nội bộ cho thấy vai trò của ứng viên. Với dữ liệu nghiên cứu, minh chứng có thể là bảng hỏi, hướng dẫn phỏng vấn, file dữ liệu đã ẩn danh, hoặc ghi chú phân tích.

Ứng viên không nhất thiết phải nộp tất cả minh chứng nếu không được yêu cầu, nhưng nên chuẩn bị sẵn. Khi hội đồng cần xác minh, ứng viên có thể cung cấp nhanh và có hệ thống.

Cách viết tuyên bố vai trò cá nhân

Ứng viên nên chuẩn bị một tuyên bố vai trò cá nhân cho từng công trình quan trọng. Tuyên bố này có thể ngắn, nhưng cần rõ.

Một cấu trúc gợi ý gồm bốn phần. Phần thứ nhất là tên công trình hoặc dự án. Phần thứ hai là bối cảnh và thời gian thực hiện. Phần thứ ba là vai trò chính của ứng viên. Phần thứ tư là minh chứng đi kèm.

Ví dụ:

“Trong dự án cải tiến hệ thống hỗ trợ học viên trực tuyến giai đoạn 2023–2024, ứng viên giữ vai trò điều phối học thuật và phân tích dữ liệu. Ứng viên trực tiếp xác định vấn đề nghiên cứu, thiết kế bộ tiêu chí theo dõi mức độ tham gia của học viên, phân tích dữ liệu LMS, thực hiện phỏng vấn đội ngũ hỗ trợ và xây dựng mô hình can thiệp sớm. Minh chứng gồm báo cáo dự án, bảng dữ liệu đã ẩn danh, hướng dẫn phỏng vấn và thư xác nhận vai trò từ đơn vị triển khai.”

Cách viết này đủ rõ để hội đồng hiểu vai trò, dữ liệu và minh chứng.

Khi vai trò cá nhân không đủ rõ, nên làm gì?

Nếu ứng viên nhận ra vai trò cá nhân trong một công trình chưa đủ rõ, không nên cố trình bày quá mức. Cách tốt hơn là phân loại lại giá trị của công trình.

Nếu không chứng minh được vai trò nghiên cứu cá nhân, công trình có thể được dùng làm tài liệu bối cảnh hoặc minh chứng kinh nghiệm, thay vì nền tảng chính. Nếu ứng viên có thể bổ sung xác nhận vai trò, nên chuẩn bị minh chứng phù hợp. Nếu vai trò cá nhân chỉ nằm ở phần ứng dụng thực tiễn, cần nói rõ và không khẳng định rằng ứng viên phụ trách toàn bộ nghiên cứu.

Sự trung thực trong mô tả vai trò rất quan trọng. Việc phóng đại vai trò có thể tạo rủi ro học thuật nghiêm trọng nếu bị kiểm tra.

Vai trò cá nhân và tính độc lập học thuật

Ở cấp độ DBA, hội đồng không kỳ vọng ứng viên làm mọi thứ trong chân không. Nghiên cứu ứng dụng thường diễn ra trong tổ chức, dự án, nhóm chuyên môn hoặc môi trường nghề nghiệp có nhiều bên liên quan. Tuy nhiên, ứng viên vẫn cần chứng minh năng lực độc lập ở các điểm cốt lõi: hiểu vấn đề, thiết kế nghiên cứu, sử dụng dữ liệu, phân tích, lập luận và phát triển đóng góp.

Tính độc lập không có nghĩa là không ai hỗ trợ. Nó có nghĩa là ứng viên có khả năng chịu trách nhiệm học thuật đối với công trình của mình. Ứng viên cần giải thích được vì sao chọn đề tài, vì sao chọn phương pháp, dữ liệu được dùng thế nào, phát hiện có ý nghĩa gì và đóng góp được xây dựng ra sao.

Theo Wellington (2013), nghiên cứu tiến sĩ đòi hỏi người học phát triển tiếng nói học thuật của chính mình. Trong APEL.Q, ghi nhận vai trò cá nhân là một phần của việc thể hiện tiếng nói đó.

Những sai lầm cần tránh

Sai lầm đầu tiên là chỉ ghi chức danh mà không ghi việc đã làm. Chức danh không đủ chứng minh năng lực nghiên cứu.

Sai lầm thứ hai là phóng đại vai trò cá nhân trong công trình nhóm. Điều này có thể tạo rủi ro nghiêm trọng.

Sai lầm thứ ba là không chuẩn bị minh chứng. Khi cần xác minh mà không có tài liệu hỗ trợ, hồ sơ sẽ yếu.

Sai lầm thứ tư là nhầm vai trò quản lý với vai trò nghiên cứu. Quản lý dự án có giá trị, nhưng cần làm rõ phần phân tích, dữ liệu và nghiên cứu.

Sai lầm thứ năm là xem công trình có tên mình là đủ. Hội đồng cần hiểu đóng góp cụ thể, không chỉ sự hiện diện của tên ứng viên.

Kết luận

Ghi nhận vai trò cá nhân là một phần rất quan trọng trong hồ sơ APEL.Q cho DBA. Ứng viên không chỉ cần chứng minh rằng công trình, bài báo, báo cáo hoặc dự án đã tồn tại. Ứng viên cần chứng minh mình đã đóng góp gì vào công trình đó và đóng góp ấy có giá trị thế nào đối với năng lực nghiên cứu DBA.

Một phần mô tả vai trò tốt cần cụ thể, trung thực và có minh chứng. Ứng viên nên nêu rõ mình đã tham gia vào ý tưởng, phương pháp, dữ liệu, phân tích, viết học thuật, ứng dụng thực tiễn hoặc đánh giá kết quả ở mức độ nào. Nếu công trình là sản phẩm nhóm, cần làm rõ vai trò cá nhân và không phóng đại đóng góp.

Trong APEL.Q, vai trò cá nhân giúp hội đồng đánh giá đúng năng lực nghiên cứu độc lập của ứng viên. Khi phần này được trình bày rõ, hồ sơ sẽ minh bạch hơn, đáng tin hơn và có cơ sở tốt hơn để phát triển thành luận án DBA.

Tài liệu tham khảo

Brand, A., Allen, L., Altman, M., Hlava, M., & Scott, J. (2015). Beyond authorship: Attribution, contribution, collaboration, and credit. Learned Publishing, 28(2), 151–155.

Lovitts, B. E. (2007). Making the implicit explicit: Creating performance expectations for the dissertation. Stylus Publishing.

McNiff, J. (2017). Action research: All you need to know. SAGE Publications.

Wellington, J. (2013). Searching for “doctorateness”. Studies in Higher Education, 38(10), 1490–1503.

Wuchty, S., Jones, B. F., & Uzzi, B. (2007). The increasing dominance of teams in production of knowledge. Science, 316(5827), 1036–1039.