Cách sử dụng đề tài nghiên cứu, báo cáo tư vấn hoặc dự án doanh nghiệp trong APEL.Q

Không phải ứng viên APEL.Q cho DBA nào cũng có sẵn nhiều bài báo khoa học hoặc luận văn học thuật hoàn chỉnh. Rất nhiều ứng viên đến từ môi trường quản lý, tư vấn, điều hành doanh nghiệp, phát triển dự án hoặc cải tiến tổ chức. Họ có thể đã thực hiện các đề tài nghiên cứu nội bộ, báo cáo tư vấn, dự án chuyển đổi số, chương trình tái cấu trúc, kế hoạch chiến lược, mô hình vận hành hoặc sáng kiến đổi mới trong doanh nghiệp.

Những tài liệu này có thể rất giá trị đối với DBA, vì DBA là một chương trình Tiến sĩ ứng dụng, gắn với thực tiễn quản trị và giải quyết vấn đề trong bối cảnh nghề nghiệp. Tuy nhiên, giá trị thực tiễn không tự động trở thành giá trị học thuật. Một báo cáo tư vấn tốt, một dự án doanh nghiệp thành công hoặc một đề án quản trị có tác động rõ vẫn cần được đánh giá lại: nó có vấn đề nghiên cứu không, có dữ liệu không, có phương pháp không, có phân tích không, có minh chứng không, và có thể phát triển thành luận án DBA không.

Theo Coghlan và Brannick (2014), nghiên cứu trong bối cảnh tổ chức đòi hỏi người nghiên cứu phải hiểu sâu thực tiễn, đồng thời phải có khả năng phản tư và chuyển kinh nghiệm tổ chức thành tri thức có cấu trúc. Đây chính là thách thức của ứng viên APEL.Q: không chỉ trình bày những gì đã làm, mà phải chứng minh những gì đã làm có thể trở thành nền tảng nghiên cứu.

Đề tài, báo cáo và dự án doanh nghiệp không có cùng giá trị học thuật

Ứng viên cần phân biệt ba loại tài liệu thường gặp trong hồ sơ APEL.Q: đề tài nghiên cứu, báo cáo tư vấn và dự án doanh nghiệp.

Đề tài nghiên cứu thường có cấu trúc học thuật hoặc bán học thuật rõ hơn. Nó có thể bao gồm vấn đề nghiên cứu, mục tiêu, phương pháp, dữ liệu, phân tích và kết quả. Nếu được thực hiện trong trường đại học, viện nghiên cứu, tổ chức chuyên môn hoặc bộ phận nghiên cứu nội bộ, đề tài có thể là minh chứng mạnh.

Báo cáo tư vấn thường hướng đến giải pháp cho khách hàng hoặc tổ chức. Báo cáo này có thể chứa dữ liệu, phân tích, đánh giá hiện trạng, khuyến nghị và mô hình triển khai. Tuy nhiên, không phải báo cáo tư vấn nào cũng là nghiên cứu học thuật. Nhiều báo cáo được viết để ra quyết định nhanh, không trình bày đầy đủ phương pháp hoặc nền tảng lý thuyết.

Dự án doanh nghiệp thường là hoạt động triển khai thực tế. Dự án có thể tạo ra kết quả rõ ràng như cải tiến quy trình, tăng hiệu quả vận hành, thay đổi hệ thống, phát triển sản phẩm, mở rộng thị trường hoặc tái cấu trúc tổ chức. Tuy nhiên, dự án chỉ trở thành nền tảng nghiên cứu khi có thể rút ra dữ liệu, phân tích và bài học quản trị có cấu trúc.

Vì vậy, khi đưa các tài liệu này vào APEL.Q, ứng viên không nên gom chung dưới tên gọi “kinh nghiệm” hoặc “dự án”. Cần phân loại đúng để hội đồng hiểu tài liệu nào là nền tảng nghiên cứu chính, tài liệu nào là minh chứng thực tiễn, và tài liệu nào chỉ hỗ trợ bối cảnh.

Câu hỏi đầu tiên: Tài liệu này có vấn đề nghiên cứu không?

Một dự án doanh nghiệp có thể bắt đầu từ một vấn đề thực tiễn, nhưng chưa chắc đã có vấn đề nghiên cứu. Vấn đề thực tiễn là điều tổ chức gặp phải, chẳng hạn doanh thu giảm, nhân viên nghỉ việc nhiều, quy trình chậm, khách hàng không hài lòng hoặc chuyển đổi số không hiệu quả. Vấn đề nghiên cứu là cách vấn đề thực tiễn đó được đặt thành câu hỏi có thể phân tích bằng dữ liệu và phương pháp.

Ví dụ, vấn đề thực tiễn là “nhân viên không sử dụng hệ thống CRM mới”. Vấn đề nghiên cứu có thể là “những yếu tố tổ chức nào ảnh hưởng đến việc chấp nhận hệ thống CRM trong đội ngũ bán hàng?”. Hoặc sâu hơn theo hướng DBA: “doanh nghiệp có thể thiết kế mô hình quản trị thay đổi như thế nào để tăng mức độ chấp nhận hệ thống CRM trong lực lượng bán hàng?”.

Nếu báo cáo hoặc dự án chỉ mô tả vấn đề và giải pháp, ứng viên cần phát triển thêm phần nghiên cứu. Cần làm rõ câu hỏi nghiên cứu, mục tiêu, dữ liệu và cách phân tích. Nếu không có bước này, tài liệu có thể chỉ được xem là minh chứng nghề nghiệp, chưa phải nền tảng nghiên cứu.

Theo Rynes và Bartunek (2017), khoảng cách giữa nghiên cứu và thực hành trong quản trị thường nằm ở việc tri thức thực tiễn chưa được chuyển thành câu hỏi và bằng chứng có thể đối thoại với học thuật. Với APEL.Q, ứng viên cần làm chính bước chuyển đổi đó.

Câu hỏi thứ hai: Tài liệu có dữ liệu thật hay chỉ có nhận định?

Báo cáo tư vấn và dự án doanh nghiệp thường có nhiều nhận định, khuyến nghị và kết luận. Tuy nhiên, hội đồng APEL.Q sẽ quan tâm đến dữ liệu phía sau các nhận định đó. Dữ liệu có thể là khảo sát, phỏng vấn, số liệu vận hành, báo cáo tài chính, dữ liệu khách hàng, dữ liệu nhân sự, tài liệu quy trình, phản hồi người dùng hoặc kết quả đánh giá dự án.

Nếu tài liệu chỉ ghi rằng “khách hàng không hài lòng”, cần biết điều này dựa trên dữ liệu nào. Nếu báo cáo nói “quy trình hiện tại không hiệu quả”, cần biết hiệu quả được đo bằng chỉ số nào. Nếu dự án kết luận “mô hình mới thành công”, cần biết thành công được đánh giá bằng tiêu chí nào, so sánh với mốc nào và trong thời gian bao lâu.

Một báo cáo có nhiều nhận định nhưng thiếu dữ liệu sẽ khó được xem là nền tảng mạnh cho DBA. Ngược lại, một dự án doanh nghiệp có dữ liệu trước và sau triển khai, phản hồi của các bên liên quan và tài liệu đánh giá kết quả có thể có giá trị nghiên cứu rất cao, kể cả khi ban đầu nó không được viết như một công trình học thuật.

Câu hỏi thứ ba: Phương pháp thu thập và phân tích có rõ không?

Một điểm yếu thường gặp của báo cáo tư vấn và dự án doanh nghiệp là thiếu mô tả phương pháp. Tài liệu có thể có kết quả, nhưng không giải thích kết quả được tạo ra bằng cách nào. Đối với APEL.Q, ứng viên cần bổ sung hoặc tái dựng phần phương pháp nếu muốn sử dụng tài liệu này như nền tảng nghiên cứu.

Nếu báo cáo dựa trên phỏng vấn, cần nêu rõ phỏng vấn ai, chọn người tham gia theo tiêu chí nào, hỏi về nội dung gì, ghi nhận và phân tích ra sao. Nếu báo cáo dựa trên khảo sát, cần có thông tin về mẫu, công cụ, thang đo và cách xử lý dữ liệu. Nếu báo cáo dựa trên phân tích dữ liệu doanh nghiệp, cần làm rõ nguồn dữ liệu, giai đoạn dữ liệu, cách tính chỉ số và cách so sánh.

Theo Yin (2018), nghiên cứu tình huống trong bối cảnh tổ chức cần sử dụng nhiều nguồn bằng chứng và có quy trình phân tích rõ để tăng tính thuyết phục. Nhiều dự án doanh nghiệp có thể được phát triển theo hướng nghiên cứu tình huống nếu ứng viên biết cách tổ chức lại dữ liệu, tài liệu và phân tích.

Câu hỏi thứ tư: Vai trò cá nhân của ứng viên là gì?

Báo cáo tư vấn và dự án doanh nghiệp thường là sản phẩm của một nhóm. Trong APEL.Q, ứng viên phải làm rõ vai trò cá nhân của mình. Đây là điều rất quan trọng vì hội đồng không đánh giá thành tích của tổ chức, mà đánh giá năng lực và đóng góp của ứng viên.

Ứng viên cần nêu rõ mình đã làm phần nào: xác định vấn đề, thiết kế khảo sát, thu thập dữ liệu, phỏng vấn, phân tích dữ liệu, xây dựng mô hình, viết báo cáo, trình bày khuyến nghị, triển khai giải pháp, đánh giá kết quả hay giám sát dự án. Nếu ứng viên chỉ giữ vai trò quản lý chung, cần nói rõ. Nếu ứng viên trực tiếp thực hiện phần phân tích, cần nêu cụ thể.

Vai trò cá nhân có thể được minh chứng bằng thư xác nhận, email phân công, biên bản dự án, trang tác giả báo cáo, tài liệu nội bộ hoặc xác nhận của tổ chức. Nếu không chứng minh được vai trò, tài liệu dù tốt vẫn có thể bị đánh giá thấp trong APEL.Q.

Dự án doanh nghiệp có thể trở thành nghiên cứu DBA như thế nào?

Một dự án doanh nghiệp có thể trở thành nền tảng DBA khi nó được tái cấu trúc thành một nghiên cứu. Quá trình này thường gồm bốn bước.

Bước thứ nhất là xác định vấn đề quản trị. Ứng viên cần chuyển từ mô tả “dự án đã làm gì” sang “dự án giải quyết vấn đề quản trị nào”. Vấn đề có thể liên quan đến thay đổi tổ chức, năng lực nhân sự, trải nghiệm khách hàng, hiệu quả vận hành, chuyển đổi số, chiến lược thị trường hoặc quản trị rủi ro.

Bước thứ hai là xác định câu hỏi nghiên cứu. Dự án cần được đặt vào một câu hỏi có thể phân tích. Ví dụ: “yếu tố nào ảnh hưởng đến việc triển khai thành công mô hình mới?”, “mô hình quản trị nào phù hợp với bối cảnh này?”, hoặc “can thiệp quản trị đã tạo ra tác động như thế nào và qua cơ chế nào?”.

Bước thứ ba là tổ chức dữ liệu. Ứng viên cần xác định dữ liệu hiện có, dữ liệu còn thiếu và dữ liệu cần bổ sung. Dữ liệu có thể đến từ tài liệu dự án, chỉ số vận hành, phản hồi nhân viên, phỏng vấn lãnh đạo, khảo sát khách hàng hoặc báo cáo kết quả.

Bước thứ tư là phát triển đóng góp. Dự án không chỉ được kể lại như một câu chuyện thành công, mà cần tạo ra mô hình, khung phân tích, quy trình hoặc bài học quản trị có thể áp dụng trong bối cảnh tương đồng.

Báo cáo tư vấn có thể dùng đến mức nào?

Báo cáo tư vấn có thể rất hữu ích vì thường chứa phân tích thực tiễn, dữ liệu tổ chức và khuyến nghị quản trị. Tuy nhiên, ứng viên cần đánh giá kỹ giới hạn của báo cáo.

Một báo cáo tư vấn thường được viết cho khách hàng, không phải cho hội đồng học thuật. Vì vậy, nó có thể thiếu trích dẫn học thuật, thiếu phương pháp chi tiết, thiếu thảo luận lý thuyết và thiếu phần giới hạn nghiên cứu. Khi đưa vào APEL.Q, ứng viên cần xác định phần nào có thể kế thừa: dữ liệu, bối cảnh, phân tích hiện trạng, mô hình khuyến nghị hoặc kết quả triển khai.

Ứng viên cũng cần chú ý đến quyền sử dụng. Báo cáo tư vấn có thể thuộc quyền sở hữu của khách hàng hoặc công ty tư vấn. Trước khi sử dụng trong luận án, cần xem xét bảo mật, quyền công bố, ẩn danh và phạm vi trích dẫn. Một báo cáo có dữ liệu tốt nhưng không được phép sử dụng có thể chỉ đóng vai trò hạn chế trong hồ sơ.

Theo Saunders và Townsend (2016), nghiên cứu trong tổ chức cần chú ý đến vấn đề tiếp cận, niềm tin và trách nhiệm đối với người cung cấp dữ liệu. Điều này đặc biệt quan trọng với báo cáo tư vấn vì dữ liệu thường được cung cấp trong một quan hệ nghề nghiệp cụ thể.

Đề tài nghiên cứu nội bộ có thể là tài sản rất mạnh

Một số ứng viên đã từng thực hiện đề tài nghiên cứu nội bộ trong doanh nghiệp, tổ chức giáo dục, hiệp hội nghề nghiệp hoặc đơn vị chuyên môn. Loại tài liệu này có thể rất phù hợp với APEL.Q nếu có cấu trúc rõ.

Đề tài nghiên cứu nội bộ thường có lợi thế vì gắn với vấn đề thật, có dữ liệu thật và có khả năng tạo tác động thật. Nếu đề tài có phương pháp, dữ liệu, phân tích và kết quả ứng dụng, nó có thể là nền tảng rất tốt cho DBA.

Tuy nhiên, ứng viên vẫn cần nâng cấp đề tài theo chuẩn luận án. Cần bổ sung khung lý thuyết, mở rộng tổng quan tài liệu, chuẩn hoá phương pháp, phân tích sâu hơn và phát triển đóng góp. Đề tài nội bộ thường mạnh ở thực tiễn nhưng yếu ở trình bày học thuật. Đây là khoảng trống có thể xử lý nếu ứng viên nhận diện đúng.

Khi nào tài liệu chỉ nên dùng làm minh chứng nghề nghiệp?

Không phải báo cáo hoặc dự án nào cũng nên dùng làm nền tảng nghiên cứu. Có những tài liệu chỉ nên dùng để chứng minh kinh nghiệm nghề nghiệp hoặc bối cảnh thực tiễn.

Đó có thể là slide trình bày, kế hoạch kinh doanh, báo cáo tiến độ, tài liệu truyền thông, hồ sơ năng lực, quyết định bổ nhiệm, thư khen, hợp đồng dự án hoặc hình ảnh triển khai. Những tài liệu này có thể hữu ích để chứng minh ứng viên đã tham gia hoạt động thực tế, nhưng thường không đủ dữ liệu và phương pháp để trở thành nền tảng nghiên cứu.

Ứng viên không nên loại bỏ hoàn toàn các tài liệu này. Chúng có thể hỗ trợ hồ sơ, chứng minh vai trò hoặc mô tả bối cảnh. Tuy nhiên, cần phân loại đúng. Nếu đưa chúng vào như tài liệu nghiên cứu chính, hồ sơ có thể bị đánh giá thiếu học thuật.

Cách chuyển tài liệu thực tiễn thành hồ sơ APEL.Q có cấu trúc

Khi khai báo đề tài, báo cáo hoặc dự án trong bảng APEL.Q, ứng viên nên trình bày theo cấu trúc thống nhất.

Trước hết, cần ghi tên tài liệu hoặc dự án, thời gian thực hiện và bối cảnh. Sau đó, mô tả vấn đề quản trị mà tài liệu hoặc dự án giải quyết. Tiếp theo, nêu mục tiêu, dữ liệu sử dụng, phương pháp thu thập và phân tích, kết quả chính, vai trò cá nhân của ứng viên, minh chứng đi kèm và khả năng phát triển thành luận án DBA.

Cách trình bày này giúp hội đồng không phải tự đoán giá trị của tài liệu. Ứng viên càng làm rõ mối liên hệ giữa tài liệu thực tiễn và tiêu chí nghiên cứu, hồ sơ càng dễ được đánh giá đúng.

Ví dụ, thay vì ghi “đã thực hiện dự án tái cấu trúc phòng kinh doanh”, ứng viên có thể viết: “Dự án tái cấu trúc phòng kinh doanh giai đoạn 2022–2023 nhằm giải quyết tình trạng tỷ lệ chuyển đổi khách hàng thấp và quy trình bán hàng thiếu chuẩn hoá. Dữ liệu gồm báo cáo doanh số, tỷ lệ chuyển đổi, phỏng vấn đội ngũ bán hàng và phản hồi khách hàng. Vai trò cá nhân: thiết kế mô hình tái cấu trúc, phân tích dữ liệu bán hàng, xây dựng quy trình mới và đánh giá kết quả sau triển khai. Dự án có thể phát triển thành nghiên cứu DBA về quản trị thay đổi trong tổ chức bán hàng”.

Cách xác định tài liệu nào nên làm trục chính

Nếu ứng viên có nhiều dự án và báo cáo, cần chọn một trục chính. Không nên cố đưa mọi tài liệu vào làm nền tảng ngang nhau. Một luận án DBA cần mạch nghiên cứu thống nhất.

Tài liệu nên làm trục chính nếu đáp ứng một số điều kiện: có vấn đề quản trị rõ, có dữ liệu đủ mạnh, có vai trò cá nhân rõ, có khả năng bổ sung phương pháp, liên quan trực tiếp đến DBA và có thể tạo ra đóng góp thực tiễn. Tài liệu nào chỉ có giá trị bối cảnh hoặc minh chứng phụ nên đặt ở vai trò bổ trợ.

Việc chọn trục chính giúp ứng viên tránh luận án bị rời rạc. Nếu có ba dự án khác nhau, ứng viên không nhất thiết phải viết về cả ba. Có thể chọn một dự án làm trọng tâm, dùng các dự án khác để so sánh, minh hoạ hoặc bổ sung bối cảnh.

Rủi ro khi sử dụng tài liệu doanh nghiệp

Sử dụng tài liệu doanh nghiệp trong DBA có nhiều lợi thế, nhưng cũng có rủi ro. Rủi ro đầu tiên là bảo mật. Dữ liệu doanh nghiệp có thể liên quan đến chiến lược, tài chính, khách hàng, nhân sự hoặc thông tin cạnh tranh. Ứng viên cần có kế hoạch ẩn danh, tổng hợp hoặc xin phép sử dụng.

Rủi ro thứ hai là thiên lệch vai trò. Ứng viên có thể vừa là người triển khai dự án, vừa là người đánh giá dự án. Điều này tạo ra nguy cơ thiên lệch trong cách chọn dữ liệu và diễn giải kết quả. Ứng viên cần phản tư về vai trò của mình và nêu rõ cách giảm thiên lệch.

Rủi ro thứ ba là kết luận quá rộng. Một dự án trong một doanh nghiệp không nên được trình bày như mô hình áp dụng cho mọi doanh nghiệp. Ứng viên cần xác định phạm vi áp dụng phù hợp.

Theo Alvesson và Sköldberg (2018), nghiên cứu phản tư đòi hỏi người nghiên cứu nhận thức được vai trò, giả định và vị trí của mình trong quá trình tạo ra tri thức. Đây là điểm đặc biệt quan trọng khi ứng viên nghiên cứu chính tổ chức hoặc dự án mà mình tham gia.

Kết luận

Đề tài nghiên cứu, báo cáo tư vấn và dự án doanh nghiệp có thể là nguồn tài sản rất giá trị trong APEL.Q cho DBA. Chúng giúp ứng viên chứng minh kinh nghiệm thực tiễn, khả năng giải quyết vấn đề và tiềm năng tạo ra đóng góp ứng dụng. Tuy nhiên, những tài liệu này chỉ thật sự mạnh khi được chuyển hoá thành dữ liệu nghiên cứu có cấu trúc.

Ứng viên cần phân loại đúng tài liệu, xác định vấn đề nghiên cứu, làm rõ dữ liệu, trình bày phương pháp, chứng minh vai trò cá nhân, kiểm soát bảo mật và xác định khả năng phát triển thành luận án. Một dự án thành công không tự động trở thành nghiên cứu DBA. Một báo cáo tư vấn tốt không tự động thay thế luận án. Nhưng nếu được tái cấu trúc đúng cách, chúng có thể trở thành nền tảng rất mạnh cho một luận án Tiến sĩ ứng dụng có giá trị thực tiễn cao.

Tài liệu tham khảo

Alvesson, M., & Sköldberg, K. (2018). Reflexive methodology: New vistas for qualitative research (3rd ed.). SAGE Publications.

Coghlan, D., & Brannick, T. (2014). Doing action research in your own organization (4th ed.). SAGE Publications.

Rynes, S. L., & Bartunek, J. M. (2017). Evidence-based management: Foundations, development, controversies and future. Annual Review of Organizational Psychology and Organizational Behavior, 4, 235–261.

Saunders, M. N. K., & Townsend, K. (2016). Reporting and justifying the number of interview participants in organization and workplace research. British Journal of Management, 27(4), 836–852.

Yin, R. K. (2018). Case study research and applications: Design and methods (6th ed.). SAGE Publications.